Profilaktyka rozumiana jako działanie systemowe czy adresowane do jednostki stanowi jeden z najważniejszych obszarów zdrowia publicznego. Myśląc o wdrażaniu skutecznych narzędzi ograniczających ryzyka zdrowotne, takich jak m.in. obostrzenia i zakazy, należy rozważyć, czy proponowane środki są proporcjonalne, wykonalne i skuteczne w poprawie zdrowia publicznego. Raport „Kryteria efektywnych regulacji w zdrowiu publicznym na przykładzie dyskutowanych zmian w ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi” przygląda się tym najważniejszym kryteriom, analizując proponowane zmiany w ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałania alkoholizmowi.
„W obliczu rosnących wyzwań zdrowotnych, takich jak otyłość, „popularność” rozmaitych substancji psychoaktywnych czy niska skuteczność działań profilaktycznych, coraz częściej powraca pytanie o rolę i jakość regulacji w zdrowiu publicznym.” To pytanie stanowi punkt wyjścia do analizy skuteczności regulacji prawnych, których podjęli się eksperci z kancelarii prawnej Rymarz Zdort Maruta.
W polskim porządku prawnym nie istnieje jeden akt normatywny, który wprost definiowałby kryteria efektywnej regulacji w obszarze zdrowia publicznego. Jak zauważają autorzy raportu, doświadczeni prawnicy od lat działający na rynkach silnie regulowanych, ogólne postulaty można wyprowadzić z ogólnych zasad konstytucyjnych czy międzynarodowych wytycznych. W oparciu o te źródła oraz własną praktykę regulacyjną podjęli się zadania zdefiniowania kluczowych kryteriów, które mogą służyć jako narzędzie pomocne w ocenie i kształtowaniu regulacji mających na celu poprawę zdrowia publicznego.
Wyróżnili cztery główne kryteria:
- Celowość regulacji
- Skuteczność
- Proporcjonalność
- Efektywność kosztowa
Rozróżnili również kilka rodzajów instrumentów prawnych, które najczęściej są stosowane w celu ograniczenia ekspozycji społeczeństwa na produkty szkodliwe i potencjalnie ryzykowne. Są to:
- Zakazy lub ograniczenia dotyczące sprzedaży określonych produktów (w tym w zakresie legalności obrotu oraz dostępności produktów)
- Zakazy lub ograniczenia w zakresie reklamy
- Zakazy lub ograniczenia w zakresie promocji
- Zachęty lub obciążenia fiskalne
Aktualnie (stan na sierpień 2025 r.) trwają prace nad nowelizacją ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, w której zaproponowane zostały liczne zakazy i ograniczenia w obszarze dostępności czy promocji napojów alkoholowych. Autorzy Raportu dokonali oceny tych postulowanych regulacji poprzez pryzmat opisanych w Raporcie kryteriów efektywnych regulacji w zdrowiu publicznym.
Raport „Kryteria efektywnych regulacji w zdrowiu publicznym na przykładzie dyskutowanych zmian w ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi” został przygotowany przez kancelarię prawną Rymarz Zdort Maruta, a patronat nad nim objął Związek Przedsiębiorców i Pracodawców (ZPP). Dokument powstał na bazie dyskusji toczących się podczas Kongresu Zdrowie 360°, zorganizowanego przez ZPP w czerwcu 2025 r.
