Czy podatek akcyzowy powinien być jednakowy dla wszystkich kategorii alkoholi?

Akcyza jest podatkiem zharmonizowanym, czyli opartym na dyrektywach unijnych. Obejmuje wszystkie kategorie alkoholi, a w Polsce jest liczona od tego, z czego powstaje trunek. Polskie stawki w pełni odzwierciedlają proporcje określone przez prawodawstwo unijne i są trzykrotnie wyższe niż unijne stawki minimalne. Ujednolicenie proporcji oznaczałoby znaczny wzrost podatku dla piwa i zwiększenie przewagi konkurencyjnej napojów spirytusowych. Ujednolicenie sposobu naliczania akcyzy nie jest możliwe dla wszystkich kategorii alkoholi, gdyż prawo unijne mówi m.in. że podatek akcyzowy na wino jest nakładany na podstawie liczby hektolitrów gotowego produktu, a nie stopni zawartości alkoholu czy stopni Plato, jak w przypadku napojów spirytusowych i piwa.

AKCYZA NA NAPOJE ALKOHOLOWE W POLSCE – AKTUALNE AKTY PRAWNE

Obecnie podatek akcyzowy w Polsce regulowany jest przez zapisy ustawy z dnia 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym oraz ustawy z dnia 29 października 2021 r. o zmianie ustawy o podatku akcyzowym, wprowadzającej indeksację stawek akcyzy do roku 2027.

Nad prawem krajowym prymat mają akty prawne Unii Europejskiej, które regulują naliczanie akcyzy na napoje alkoholowe:

• dyrektywa Rady 2008/118/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie ogólnych zasad dotyczących podatku akcyzowego, uchylającej dyrektywę 92/12/EWG
• dyrektywa 92/83/EWG dotycząca harmonizacji struktury podatków akcyzowych od alkoholu i napojów alkoholowych oraz dyrektywa (UE) 2020/1151 zmieniająca dyrektywę 92/83/EWG[1],
• dyrektywa Rady 92/84/EWG z dnia 19 października 1992 r. w sprawie zbliżenia stawek podatku akcyzowego dla alkoholu i napojów alkoholowych[2].

Określają one sposób ustalania podatku akcyzowego oraz stawki minimalne dla poszczególnych kategorii produktów alkoholowych, które są bazą dla polskiego ustawodawstwa.  

JAK LICZONA JEST AKCYZA NA ALKOHOL W POLSCE?  

Polska jako członek Unii Europejskiej zobowiązana jest do przestrzegania unijnych dyrektyw dotyczących stawek akcyzy. Państwa członkowskie UE posiadają pewną swobodę w kształtowaniu prawa dotyczącego akcyzy na alkohol, która jednak nie może być niższa niż wymogi określone w dyrektywach unijnych.

Tabela poniżej przedstawia zarówno stawki, jak również sposób naliczania akcyzy dopuszczalny w UE oraz obowiązujący w Polsce.

Jak widać wysokość stawek podatku akcyzowego na napoje alkoholowe w Polsce zdecydowanie przewyższa minimalne stawki określone przez unijnego prawodawcę. Warto dodać, że stawki te regularnie rosną zgodnie z tzw. mapą akcyzową, która wprowadziła coroczne podwyżki w latach 2022-2027, które łącznie wyniosą ponad 40%. Podwyżki te dotyczą wszystkich kategorii alkoholi w równym stopniu i przekraczają poziom inflacji. Od 2000 r. akcyza na piwo w Polsce wzrosła o 105%, a na napoje spirytusowe o 39%.

JAK WYSOKA JEST AKCYZA NA POSZCZEGÓLNE KATEGORIE ALKOHOLI W PAŃSTWA UE?

Akcyza jest podatkiem zharmonizowanym, czyli opartym na dyrektywach UE, które określają stawki minimalne na poszczególne rodzaje alkoholi. Akcyza obejmuje wszystkie rodzaje napojów alkoholowych, od piwa po mocne trunki, zgodnie z powyższą tabelą.

Jest podatkiem, który pełni dwie najważniejsze funkcje: stanowi istotne źródło dochodów dla budżetu państwa i ma na celu regulowanie konsumpcji produktów, które mogą negatywnie wpływać na zdrowie i powodować problemy społeczne. Chociaż jest pobierana od producentów i dystrybutorów, ostatecznie jej koszt wliczany jest w cenę, którą płaci konsument. I ta wyższa cena przyczynia się między innymi do zmniejszenia spożycia i realizacji celów polityki zdrowotnej państwa. Warto tutaj dodać, że drugim ważnym celem zapisanym w ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, jest zmiana struktury spożycia alkoholu na rzecz alkoholi niskoprocentowych. W 2024 r. 38,8% alkoholu spożywano w Polsce w postaci napojów spirytusowych, 7,4% – wina, a 53,9% – piwa. Poza tym konsumpcja alkoholu spadła do poziomu 8,8 l czystego alkoholu na jednego mieszkańca, czyli o 1 l od 2019 r. 60% tego spadku dotyczyło konsumpcji piwa.

Widać więc, że akcyza w obecnym kształcie w Polsce spełnia cele polityki zdrowotnej państwa. Akcyza na alkohol w Polsce jest dość wysoka w porównaniu z innymi krajami UE – np. dla piwa jest ona 3-krotnie wyższa niż w Niemczech i 2-krotnie wyższa niż w Czechach. Ogólnie w 2025 r. Polska plasowała się na 13. miejscu w UE, jeżeli chodzi o wysokość akcyzy, i jest drugim największym płatnikiem akcyzy w UE.

Zróżnicowanie stawek akcyzy w odniesieniu do poszczególnych kategorii alkoholowych jest normalna praktyką w UE, jednak proporcje między nimi różnią się w zależności od kraju. W bardzo niewielu krajach, np. Estonii czy  Finlandii, opodatkowanie mocnych alkoholi i piwa jest podobne. W większości krajów UE, m.in. Holandii, Niemczech, Belgii, Hiszpanii czy Rumunii, na napoje spirytusowe obowiązuje co najmniej dwukrotnie wyższa akcyza niż na piwo. W Polsce ta proporcja wynosi 2,9, co stanowi niemal średnią unijną, a zarazem odzwierciedla proporcję w stawkach minimalnych dla wyrobów spirytusowych i piwa.

Na tym tle wyróżniają się wino i inne napoje fermentowane, dla których UE wyznaczyła stawkę minimalną 0 euro. Dla wina obowiązuje ona w wielu krajach, głównie tych o ugruntowanej tradycji winiarskiej (m.in. Hiszpania, Włochy, Chorwacja, Niemcy). Tutaj też warto zauważyć, że różnice w wysokości stawek akcyzy dla napojów spirytusowych, piwa i wina nie są związane z przyjętą metodą naliczania podatku. Rozbieżności występują zarówno w krajach, gdzie dla piwa stosuje się system Plato, jak i tam, gdzie podstawą jego opodatkowania jest zawartość alkoholu.

Ustalane wysokości stawek akcyzy uwzględniają też realny koszt wytworzenia i wprowadzenia danego alkoholu na rynek. W przypadku piwa ten koszt jest znacznie wyższy ze względu na składniki oraz dłuższy i znacznie bardziej energochłonny proces produkcji niż w przypadku napojów spirytusowych. Szacuje się, że w przeliczeniu na litr czystego alkoholu warzenie piwa jest 1,5-krotnie droższe niż produkcja wina oraz 2,5-krotnie wyższe niż wyrobów spirytusowych. Oznacza to, że wyrównanie poziomu stawek akcyzy dla wszystkich kategorii alkoholi (które oznaczałoby znaczne podniesienie akcyzy na piwo), spowodowałoby realny wzrost ceny napojów niskoalkoholowych i jednoczesne uprzywilejowanie napojów spirytusowych, gdyż ich koszt wytworzenia jest najtańszy. Napoje wysokoprocentowe stałyby się bardziej konkurencyjne cenowo niż te niskoprocentowe.

Aktualnie w Polsce panuje równowaga, jeżeli chodzi o cenę czystego alkoholu. W cenie jednej butelki wódki można kupić ok. 8 butelek piwa, które dostarczają tyle samo „procentów”. Ta równowaga przy podwyżce akcyzy na piwo zostałaby zachwiana, bo wyższa akcyza oznacza wyższe ceny na sklepowej półce.    

CZY ZRÓŻNICOWANIE SPOSOBU NALICZANIA AKCYZY UPRZYWILEJOWUJE KTÓRĄŚ KATEGORIĘ ALKOHOLI?

Zgodnie z unijnymi przepisami dla wyrobów spirytusowych, wina, produktów pośrednich i wyrobów fermentowanych innych niż piwo podstawa naliczania akcyzy jest taka sama we wszystkich krajach członkowskich – liczona od zawartości alkoholu lub ilości gotowego produktu (w przypadku wina, cydru, sherry czy porto).

W przypadku piwa unijny regulator pozostawił członkom Wspólnoty swobodę wyboru podstawy wymiaru opodatkowania – akcyza może być naliczana według stopni Plato lub procentowej zawartości alkoholu (ABV). W zasadzie żaden z tych dwóch sposobów nie ma w Unii zdecydowanej przewagi nad drugim: w 2025 r. na podstawie stopni Plato obliczano akcyzę w 12 krajach członkowskich (łącznie z Polską), a według zawartości alkoholu (ABV) – 15.

Wśród państw UE, w których akcyza na piwo jest naliczana w oparciu o zawartość alkoholu, znajdują się głównie kraje o historycznej dominacji napojów spirytusowych, czyli republiki b. ZSRR (Litwa, Łotwa, Estonia) oraz kraje skandynawskie (Szwecja, Finlandia, Dania). Z dużych państw UE jedynie Francja nalicza akcyzę na piwo od zawartości alkoholu, jednak w tym kraju zdecydowanie preferowane jest wino, na które stawka akcyzy jest zerowa.

Natomiast naliczanie akcyzy wg skali Plato stosowane jest przez państwa o ugruntowanej pozycji piwa i długiej historii piwowarstwa, m.in. Niemcy, Czechy, Belgię, Austrię oraz inne duże kraje takie jak Hiszpanię, Włochy czy Rumunię. Nic więc dziwnego, że Polska, posiadająca rozwiniętą branżę piwowarską, gdyż piwo warzono nad Wisłą już w średniowieczu, również należy do tego grona.  

Warto zaznaczyć, że oparcie podatku akcyzowego od piwa na systemie Plato jest spójne i logiczne – jest on pobierany od tego, z czego wyrób jest wytwarzany. Piwo powstaje z brzeczki, dlatego ona jest podstawą opodatkowania, natomiast wódka powstaje ze spirytusu – i tutaj on stanowi podstawę naliczania akcyzy. Podobna zasada dotyczy również innych produktów objętych w Polsce akcyzą.

CZY JEDNOLITA STAWKA AKCYZY OZNACZAŁABY WIĘKSZE WPŁYWY DO BUDŻETU PAŃSTWA? 

Ewentualne ujednolicenie stawek akcyzy na alkohol w Polsce mogłoby się odbyć tylko w drodze podwyżek akcyzy na kategorie inne niż mocne alkohole, jako że wyroby spirytusowe nie mogłyby zejść poniżej unijnego minimum. Wyższa akcyza na napoje niskoprocentowe (piwo i wino) oznaczałaby wzrost cen tych kategorii w sklepach, a popyt na piwo charakteryzuje się wysoką elastycznością cenową. Naturalną reakcją konsumentów byłoby poszukiwanie tańszych alternatyw lub całkowita rezygnacja z zakupu. Jeżeli więc akcyza na piwo wzrosłaby więcej niż na inne kategorie alkoholi, wówczas część konsumentów może wybrać relatywnie tańszą opcję w postaci napojów wysokoprocentowych lub też zdecydować się na zakup w szarej strefie. To może doprowadzić do dalszego, znaczącego spadku sprzedaży piwa, a wpływy do budżetu państwa z tytułu wyższej akcyzy mogłyby nie wzrosnąć lub wzrosnąć nieznacznie. Przykładowo w 2023 r. podwyżka akcyzy o 5% dla piwa spowodowała wzrost przychodów budżetowych jedynie o 1%. 

Zrównanie stawek akcyzy niesie ze sobą jeszcze jedno ryzyko: spadek sprzedaży napojów niskoprocentowych na rzecz wysokoprocentowych, wywołany podwyżkami, byłby sprzeczny z założeniami ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Zgodnie z nią polityka akcyzowa powinna tak kształtować strukturę cen napojów alkoholowych, by spożycie zmieniało się na rzecz napojów o niskiej zawartości alkoholu.

Dodatkowo objęcie tą samą stawką akcyzy wina, innych produktów fermentowanych i wyrobów pośrednich, które obecne przepisy traktują zupełnie odmiennie zarówno pod względem stawek minimalnych, jak i podstawy opodatkowania, byłoby niezgodne z dyrektywami Unii Europejskiej.

[1] https://eur-lex.europa.eu/PL/legal-content/summary/eu-rules-for-the-taxation-of-alcohol.html [dostęp 20.03.2025].

[2] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:31992L0084 [dostęp 20.03.2025].