System kaucyjny

System kaucyjny to mechanizm mający za zadanie wsparcie recyklingu oraz ponownego wykorzystania opakowań. W ramach systemu kaucyjnego konsumenci ponoszą dodatkową opłatę (kaucję) podczas zakupu towarów w określonych opakowaniach. Kaucja jest następnie zwracana w momencie oddania opakowania w punkcie zbiórki.

System kaucyjny w Polsce był stosowany od wielu lat podczas sprzedaży piwa w butelkach zwrotnych wielokrotnego użytku - klienci w trakcie zakupu piwa płacili kaucję za butelki, którą otrzymywali z powrotem po ich zwrocie. Jednak system obejmował tylko niektóre butelki, oznaczone jako „zwrotne”, a zwrotu można było dokonać tylko w sklepie zakupu, po okazaniu paragonu.

Powszechny system kaucyjny w Polsce działa od 1 października 2025 r. i jest systemem wielooperatorowym, obejmującym trzy frakcje opakowaniowe: butelki z tworzyw sztucznych (znane jako PET), metalowe puszki i butelki szklane wielorazowego użytku. Poza system pozostaje szkło jednorazowego użytku, z którego korzystają producenci napojów spirytusowych (dotyczy to również małych pojemności, zwanych "małpkami"), jak również napojów winiarskich oraz browary, które część swoich piw butelkują w szkło jednorazowe.

Ustawa, która wprowadza ten obowiązek to Ustawa z dnia 21 listopada 2024 r. o zmianie ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz niektórych innych ustaw. Nowy system kaucyjny to odpowiedź na dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej 2019/904 w sprawie zmniejszenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko (tzw. dyrektywa SUP). Jego zadaniem jest realizacja celów środowiskowych i klimatycznych. System kaucyjny będzie współistniał z Rozszerzoną Odpowiedzialnością Producenta (ROP), która przenosi część odpowiedzialności za produkt (m.in. w zakresie gospodarki odpadami) z konsumenta i gminy na producenta.

Nowe obowiązki dla wielu przedsiębiorców to jeden z ważniejszych elementów, które ustala system kaucyjny. Co to znaczy? Uczestnikami systemu są przedsiębiorcy wprowadzający do obrotu napoje w określonych opakowaniach oraz sklepy, w których oferowane są produkty w opakowaniach objętych systemem. Obowiązek zbierania opakowań jest nałożony na sklepy powyżej 200 m2 (sklepy poniżej 200 m2 mogą dobrowolnie przystąpić do systemu). Przedsiębiorcy wprowadzający takie napoje są ponadto zobowiązani do umieszczania odpowiedniego oznakowania określającego przynależność do systemu i wysokość kaucji.

Ile wynosi kaucja zwrotna za butelki? Systemem są objęte następujące opakowania:

• jednorazowe butelki z tworzyw sztucznych o pojemności do 3 l - kaucja 0,50 zł,
• metalowe puszki o pojemności do 1 l - kaucja 0,50 zł,
• szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 l - kaucja 1 zł.

System kaucji za butelki i puszki funkcjonuje od wielu lat w różnych państwach świata. W Europie został wprowadzony w m.in. Chorwacji, Holandii, Islandii i Szwecji. Nowy system kaucyjny w Polsce zakłada, że kaucja będzie naliczana w momencie sprzedaży produktu, zwiększy więc kwotę, jaką należy zapłacić przy kasie. Zwrot kaucji ma się odbywać w momencie zwrotu opakowania – bez względu na to, w którym sklepie został zakupiony produkt (zwrot opakowania może odbyć się w innym miejscu niż zakup). Butelki można też oddawać w specjalnych automatach, określanych jako butelkomaty, zwrotomaty lub recyklomaty. Nowy system kaucyjny zakłada, że puszek i opakowań nie wolno zgniatać.